Messi, Maradona'nın Gölgesinden Aydınlığa

2026 Dünya Kupası oynanırken Messi’ye yeniden bakmak, yalnızca büyük bir futbolcunun son dönemini konuşmak değildir. Bu hikâye artık kupalardan, gollerden ve finallerden daha büyük bir anlam taşır. Messi’nin Arjantin milli takımıyla yaşadığı yirmi yıllık süreç, insanın kendi gölgesiyle mücadelesi, başarıdan korkması, kendini sabote etmesi ve sonunda kendi kaderine sahip çıkması üzerine derin bir hikâye gibi okunabilir.

Bu okuma elbette kesin bir psikolojik teşhis değildir. Messi’nin iç dünyasını bilemeyiz. Fakat bazı büyük hayat hikâyeleri, yalnızca kendi gerçeklikleriyle değil, taşıdıkları sembolik anlamlarla da önem kazanır. Messi’nin Arjantin hikâyesi de böyledir. 2005’te oyuna girdikten 47 saniye sonra gördüğü haksız ve travmatik kırmızı kartla başlayan bu yol, 2014 Dünya Kupası finalinde büyük eşiğe gelip kaybeden bir kahramana, 2021’den sonra ise art arda gelen zaferlerle özgürleşen bir adama dönüşür.

Bu hikâyenin merkezinde yalnızca Messi yoktur. Maradona da vardır. Hatta belki de Messi’nin Arjantin hikâyesi, Maradona’nın gölgesi anlaşılmadan tam olarak anlaşılamaz. Maradona, Arjantin futbolunda yalnızca eski bir yıldız değildir. O, bir baba figürüdür. Bir kraldır. Bir halk mitidir. Arjantin’in yoksulluğunu, öfkesini, gururunu, isyanını ve yaralı ulusal benliğini taşımış bir kutsal figürdür. 1986 Dünya Kupası’yla yalnızca futbol tarihine değil, Arjantin’in kolektif bilinçdışına da yerleşmiştir.

Messi’nin Maradona’yla ilişkisi yalnızca hayranlık düzeyinde kalmadı. Genç Messi Maradona’nın iki büyük mitolojik sahnesini yeniden kurdu. 1986’da Maradona İngiltere’ye karşı önce eliyle, sonra bütün sahayı yararak tarihe geçen solo golüyle bir futbol tanrısına dönüşmüştü. Arjantin için İngiltere, Falkland/Malvinas Savaşı’nın gölgesinde politik bir yara ve ulusal aşağılanma duygusuydu. Maradona o gün İngiltere’ye karşı hem günahkâr hem kutsal görünen iki hareket yaptı. Önce eliyle düzeni kandırdı, sonra solo golüyle tanrısallaştı. 2007’de Messi, Getafe’ye karşı İngiltere’ye atılan o efsanevi solo golün adeta aynısını atarak Maradona’nın dehasını, kısa süre sonra Espanyol’a karşı eliyle gol atarak da onun günahını tekrar ediyordu.

Bu yüzden Messi’nin problemi hiçbir zaman sadece “Dünya Kupası kazanmak” değildi. Messi’nin önündeki asıl mesele, Maradona’nın kutsal alanına girebilmekti. Fakat kutsal figürlerin yerine geçmek kolay değildir. İnsan sevdiği, hayran olduğu, kendisinden önce gelen büyük figürü aşmak istediğinde, bazen bunu zafer gibi değil, ihanet gibi deneyimleyebilir. Baba hayattayken tahta oturmak, bazen zafer değil ihanet gibi hissedilebilir. Messi belki de Maradona’nın yerini almaya hakkı varmış gibi hissetmiyordu. Buradaki mesele basit bir çekingenlik değildir. Daha derinde, kutsal baba figürünün yerini almaya dair bir utanç, suçluluk ve ruhsal tereddüt olabilir.

Messi’nin milli takım hikâyesindeki tekrar eden final kayıpları bu açıdan çarpıcıdır. Maradona hayattayken Arjantin, Messi ile 2007 Copa América, 2014 Dünya Kupası, 2015 Copa América ve 2016 Copa América Centenario finallerini kaybetti. Her seferinde Messi, Maradona’nın kutsal mirasına biraz daha yaklaştı. Ama her seferinde büyük tamamlanma ertelendi.

Özellikle 2014 Dünya Kupası finali bu hikâyenin merkezindeki sembolik andır. Messi artık Maradona’nın mitolojik alanına girmek üzereydi. O finalde sol çaprazdan Neuer’e karşı kaçırdığı pozisyonda herkes bilir ki Messi o golü atmaya adeta yazgılıdır. O açı, o uzak köşe, o sol ayak; normalde Messi’nin kaderi gibi görünen bir andır. Fakat top, sanki bilinçdışı bilince bir anlığına üstün gelmiş gibi, dışarı gider.

Messi o finalde elbette kazanmak istiyordu. Golü atmak, Arjantin’i şampiyon yapmak, tarihe geçmek... Fakat insan yalnızca bilinçli arzularından oluşmaz. Zihnin daha derin bölgelerinde, başarıdan korkan, özgürleşmekten ürken, eski sadakatlere bağlı kalan başka güçler olabilir. İnsan bazen en çok istediği şeyin eşiğine gelir, ama tam o anda donar. Çünkü o şey gerçekleşirse artık eski kimliği devam edemez. Kendi kaderinin içine girmek zorunda kalır.

Bu yüzden 2014 finalindeki sol çaprazdan kaçan pozisyon, “Messi bilerek kaçırdı” gibi kaba bir iddiayla değil, daha incelikli bir sembolik okumayla ele alınabilir. O an, bilinçdışı öz-sabotajın sahnesi gibi görülebilir. Messi’nin bilinçli arzusu elbette golü atmaktı; ama insanın bedeni bazen zihnin çözemediği çatışmayı sahneye koyar.

2015 ve 2016’daki final kayıpları bu duyguyu daha da ağırlaştırdı. Özellikle 2016 Copa América Centenario finalindeki Şili penaltısı, Messi’nin Arjantin hikâyesindeki en karanlık sahnelerden biridir. Yine büyük bir kupa eşiğidir. Yine Arjantin, yıllardır süren bekleyişi bitirmeye yakındır. Ve bu kez topun başında Messi vardır. Penaltı üstten auta gider.

Bu penaltı da “Messi bilerek kaçırdı” diye okunursa hem kaba hem haksız olur. Fakat sembolik olarak bakıldığında, 2016’daki o penaltı 2014’teki sol çapraz pozisyonun devamı gibidir. İki sahnede de Maradona’nın gölgesi oradadır. İki sahnede de Messi’nin bilinçli arzusu kazanmaktır. Ama insan bazen korktuğu için başarısız olur. 2016 finalinden sonra Messi’nin milli takımı bırakma kararı alması, bu yükün ne kadar dayanılmaz hâle geldiğini gösterdi. Her turnuva yeni bir yargılama, her final yeni bir hesaplaşma, her kayıp Maradona’yla kıyasın yeniden açılmasıydı.

Sonra 25 Kasım 2020’de Maradona öldü. Bu ölüm, futbol dünyası için büyük bir kayıptı; fakat Messi’nin Arjantin hikâyesi içinde sembolik olarak başka bir anlam da taşıyordu. Çünkü baba hayattayken oğul onun bakışı altında yaşar. Baba oradadır ve varlığı sahneyi belirler. Yaşayan baba rekabettir; ölü baba ise mirasa dönüşür. Maradona’nın ölümünden sonra Messi artık onun tahtını çalıyor gibi değil, onun mirasını taşıyor gibi hissedebilirdi.

Maradona’nın ölümünden dört gün sonra, 29 Kasım 2020’de, Barcelona–Osasuna maçında bu dönüşümü neredeyse görsel olarak anlatan çok güçlü bir sahne yaşandı. Messi, Maradona’nın 7 Ekim 1993’te Emelec’e attığı gole çok benzeyen golünden sonra Barcelona formasını çıkarıp altındaki Maradona’nın Newell’s Old Boys 10 numaralı formasını gösterdi. Bu sahnenin asıl anlamı, Messi’nin çocukken Maradona’yı, onun Newell’s formasıyla çıktığı ilk maçta izlediği o ana geri dönmesiydi [1]. Yıllar sonra aynı 10 numarayı Barcelona formasının altında taşıması, ilk hayranlığını, baba figürünü ve çocukluk hafızasını kendi bedeninde yeniden kurması gibiydi. Messi gol sevincinde göğe bakıp Maradona’yı selamlarken, artık onu uğurluyor, kabul ediyor ve kendi içine alıyor gibiydi. Messi, Maradona’yı dışarıdaki bir gölge olmaktan çıkarıp içinde taşıdığı bir mirasa dönüştürerek nihayet kendisi oluyordu.

Bu elbette kesin bir nedensellik değildir. Arjantin’in sonraki başarılarında Scaloni’nin yönetimi, Di María, Emiliano Martínez, De Paul, genç jenerasyonun sadakati ve takımın taktik dengesi çok önemlidir. Ama sembolik düzeyde şu çizgi net görünür: Maradona hayattayken tekrar eden final kayıpları vardı; Maradona’nın ölümünden hemen sonra ise zafer zinciri başladı.

2021 Copa América’da Messi, Arjantin ile ilk büyük kupasını kazandı. Üstelik bu zafer Brezilya’ya karşı, Maracanã’da geldi. Ardından 2022 Finalissima geldi. Arjantin, Avrupa şampiyonu İtalya’yı Wembley’de yendi. Bu maç, 2021’deki özgürleşmenin tesadüf olmadığını gösteren bir ara sahne gibiydi. Messi artık yeni ruhsal konumuna yerleşmiş bir kaptan gibi görünüyordu. Daha sakin, daha olgun, daha az kendini ispat etmek zorunda olan bir Messi vardı.

Sonra 2022 Dünya Kupası geldi. 2022’de Messi, Maradona’nın gölgesinden geçerek kendisi oldu. Maradona’nın yerini çalmadı. Ona ihanet etmedi. Onu silmedi. Özgürlük, babanın yerini almak değil; babanın gölgesinde kaybolmadan kendi adını taşıyabilmektir. 2022’de Messi’nin yüzündeki sevinçte dünya şampiyonu olmaktan ziyade yıllardır süren bir davanın düşmesi, iç mahkemenin kapanması, bir çocuğun nihayet eve kabul edilmesi gibi daha derin bir rahatlama var gibi görünür.

2024 Copa América ise bu özgürleşmenin devam ettiğini gösterdi. Arjantin yeniden kazandı. Bu kez Messi finalde sakatlandı, sahadan çıktı, ağladı; ama Arjantin yine de kupayı aldı. Bu sembolik olarak bence çok önemlidir. Messi’nin özgürleşmesi adeta takıma da geçmişti.

2026 Dünya Kupası bu yüzden başka bir anlam taşıyor. İnsan özgürleştikten sonra ne yapar? Kendini kanıtladıktan sonra sahaya, hatta hayata, hangi ruh haliyle çıkar? Çünkü çoğumuz hayatımızın büyük bölümünü kanıtlama psikolojisiyle yaşarız. Babamıza, ailemize, öğretmenlerimize, ülkemize, sınıfımıza, geçmişimize veya içimizdeki sert sese kendimizi kanıtlamaya çalışırız. “Ben de yapabilirim” demek isteriz. “Ben de değerliyim” demek isteriz.

Fakat bir gün gerçekten özgürleşirsek ne olur? Kanıt yükü kalktıktan sonra geriye ne kalır? Belki 2026’daki Messi’nin en derin anlamı burada yatar. Sahaya artık tamamlanmış insan olarak çıkacaktır. Bu, daha kolay bir şey değildir. Çünkü tamamlanmış insanın da başka bir sınavı vardır: Artık hırsın, utancın ve kıyasın ötesinde ne vardır?

Messi’nin hikâyesi bu yüzden hepimizin hikâyesidir. Her insanın hayatında bir Maradona vardır. Bu bazen gerçek baba, bazen anne, bazen eski bir hoca, bazen bir ülke, bazen sınıfsal geçmiş, bazen de insanın kendi gençlik idealidir. Bu figür bizi hem besler hem ezer. Ona sadık kalmak isteriz, ama kendi hayatımızı da yaşamak isteriz. Onu aşarsak ihanet etmiş gibi hissederiz. Onu aşmazsak kendimize ihanet ederiz.

Her insanın hayatında bir 2014 finali vardır: tam başlayacakken ertelediği bir iş, tam kazanacakken kendi ayağına çelme taktığı bir fırsat. Ve her insanın hayatında bir 2022 ihtimali vardır: geç kalmış ama hâlâ mümkün bir özgürleşme, eski gölgeden çıkma, kendi adını taşıma.

Messi’nin Arjantin hikâyesi bize şunu gösterir: İnsan bazen en çok istediği şeyi, tam da en çok istediği için sabote eder. Çünkü o şey gerçekleşirse eski hayat devam edemez. Başarı aslında kimlik değişimidir. Özgürlük aslında zincirsiz yaşamayı öğrenmektir. Bu yüzden Messi’nin hikâyesi yalnızca bir futbol kariyeri değil, bir insanın kendi içindeki görünmez yasağı aşma hikâyesidir.

Sonunda mesele Maradona’yı yenmek değil, Maradona’nın gölgesinde kaybolmadan Messi olabilmekti. Babanın tahtını çalmak değil, babanın gölgesinde kalmak da değil, kendi adını suçluluk duymadan taşıyabilmek.

Peki kendimize şunları sorsak ne cevaplar alırdık? Ben hangi gölgenin altında yaşıyorum? Hangi başarı ya da değişim bana ihanet gibi geliyor? Hangi 2014 finalini hâlâ içimde taşıyorum? Benim kendi 2022 anım ne olabilir? Ve 2022’mi yaşarsam, kendi 2026’ımda ne yapacağım?

Dr. Ahmet Aydoğan
Berlin, 2026

[1] https://www.fcbarcelona.com/en/news/1919210/from-one-no10-to-another-messis-dedication-to-maradona

2014 FIFA DÜNYA Kupası finalinde Messi’in yakaladığı sol çapraz pozisyon. Almanya maçı uzatmalarda 1-0 kazandı (solda). Kupa töreninde Messi (sağda).

Messi, Arjantin’in Şili’ye kaybettiği 2015 Copa América (solda) ve 2016 Copa América Centenario (sağda) finallerinin ardından düzenlenen törenlerde.

Messi’nin 29 Kasım 2020’de attığı golden sonra Maradona’ya yaptığı Newell’s Old Boys formasıyla anma; sağda Maradona aynı formayla (solda), 2010 Dünya kupasında Maradona, Messi’nin teknik direktörü iken (sağda).

Maradona’nın ölümünden sonra Messi ve Arjantin’in kazandığı büyük kupalar: 2021 Copa América, 2022 Finalissima, 2022 Dünya Kupası ve 2024 Copa América.